به نام خداوند بخشنده و مهربان

امام عسکری علیه‏السلام و مکارم اخلاقی

ازآنجا که «امام»، در واقع پیشوا و مقتدای انسان‏هاست و وظیفه هدایت و ارشادرا به عهده دارد و باید معارف اصیل و ناب الهی را بر مردم بشناساند، امامعسکری علیه‏السلام نیز این امر مهم را، با توجّه به شرایط ویژه ومحدودیت‏های موجود، به بهترین نحو به انجام رسانید.
از آن حضرت علاوهبر روایات فقهی، روایات زیادی باقی مانده است که مشتمل بر مباحث اعتقادی واخلاقی می‏باشد که به بعضی از آنها می‏توان اشاره نمود.


ویژگی‏های شیعه


حضرت به شیعیانش می‏فرماید:
«اوصیکمبتقوی اللّه، و الورع فی‏دینکم، والاجتهاد للّه، و صدق الحدیث،واداءالامانة الی من ائتمنکم من برّ او فاجر، و طول السّجود، و حسنالجوار، فبهذا جاء محمّد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم ، صلّوا فی‏عشائرهم واشهدوا جنائزهم، و عودوا مرضاهم و أدّوا حقوقهم9؛ شما را سفارش می‏کنم بهتقوای الهی و پارسایی در دین خود و کوشش در راه خدا و راستگویی و اینکهامانت هرکسی را که به شما امانتی سپرده است، به او بازگردانید چه آن شخص،نیکوکار باشد یا تبهکار. و سجده‏ها را طولانی کنید و (برای همسایگان خود)همسایگان خوبی باشید ـ که محمّد صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم این چیزها راآورده است ـ و در قبیله‏های آنان (اهل سنّت) نماز گزارید، در تشییعجنازه‏های‏شان حاضر شوید و مریضان آنان را عیادت و حقوق‏شان را ادا کنید.»



سپس در توضیح می‏فرماید:
«فانّالرجل منکم اذا ورع فی دینه و صدق فی حدیثه و ادّی الامانة و حسن خلقه معالناس، قیل هذا شیعیٌّ فیسرّنی ذلک. اتّقوا اللّه و کونوا زیناً ولاتکونوا شیناً، جرّوا الینا کلّ مودّة و ادفعوا عنّا کلّ قبیح، فانّه ماقیل فینا مِنْ حُسْنٍ فنحن اهله، و ما قیل فینا مِنْ سُوءٍ فما نحنکذلک10؛ اگر کسی از شما در دینش ورع داشته و راستگو باشد و ادای امانت کندو با مردم خوش رفتار باشد، می‏گویند: «این، یک شیعه است.» و همین مسأله،من را شادمان می‏کند. از خدا بترسید و تقوای الهی را پیشه خود سازید (و بااعمالتان) زیور و زینت برای ما باشید و مایه زشتی (و بد نامی) ما نباشید.هرگونه دوستی را برای ما جلب کنید و هر بدی را از ما دور سازید. زیرا هرخوبی که در حقّ ما گفته شود، سزاوار آنیم و هر بدی که در حقّ ما گفته شود،شایسته آن نیستیم.»
و در انتها می‏فرماید:
«اکثروا ذکراللّه وذکر الموت و تلاوة القرآن و الصّلوة علی النبی صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم...؛11 بسیار خدا را به یاد داشته باشید و نیز یاد مرگ را. زیاد قرآنتلاوت کنید و بر رسول اللّه صلی‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم صلوات بفرستید. چهاینکه اینها اموری هستند که طبعاً موجب رعایت توصیه‏های فوق می‏شود.»
همچنینمی‏فرماید: «اورع النّاس من وقف عندالشّبهة، اعبد النّاس من أقامعلی‏الفرائض، ازهد النّاس من ترک الحرام؛ اشدّ النّاس اجتهاداً من ترکالذّنوب12؛ پارساترین مردم کسی است که در شبهات، درنگ کند، عابدترین مردمکسی است که واجبات الهی را انجام دهد، زاهدترین مردم کسی است که از کارهایحرام بپرهیزد و کوشاترین مردم کسی است که گناهان را ترک کند.»
ارزش تفکّر

«لیستالعبادة کثرة الصیّام والصّلاة، و انّما العبادة کثرة التفکّر فی‏امراللّه13؛ عبادت به زیاد روزه گرفتن و نماز خواندن نیست؛ بلکه عبادت ایناست که در امر (مخلوقات) خداوند بسیار تفکّر شود.»
و چه دقیق فرمودهاست! چه اینکه اگر آدمی در خلقت الهی و اینکه از کجا آمده، چرا آمده است،به کجا می‏رود و ...؟ تفکّر کند، طبعاً به شناخت خداوند نزدیک‏تر می‏شود ودر راستای همان تفکّر، به وظایف بندگی خود عمل می‏کند.
جایگاه مؤمن

«المؤمن برکةٌ علی المؤمن و حجّةٌ علی الکافر14؛ مؤمن برای مؤمن، برکت است و برای کافر، اتمام حجّت.»
«ما اقبح بالمؤمن أن تکون له رغبة تذلّه15؛ چقدر زشت است برای مؤمن که دلبستگی به چیزی داشته باشد که موجب خواری و ذلّت او شود.»
بهترین ویژگی‏ها

«خصلتان لیس فوقهما شی‏ء: الایمان باللّه و نفع الأخوان16؛ چیزی بالاتر از دو خصلت ایمان به خداوند و رساندن سود به برادران نیست.»
حضرت یاری به برادران را چون ایمان به خداوند، جزء بهترین صفات پسندیده می‏شمارد.
بیان شرک

آنحضرت در مورد این که «شرک» از حسّاسیت و دقّت ویژه‏ای برخوردار است، چنینگوشزد می‏کند: «الاشراک فی‏النّاس، أخفی من دبیب النّمل علی المسح17الأسود فی اللّیلة المظلمة18؛ شرک ورزیدن در میان مردم، از حرکت مورچه (کهبسیار آرام و نامحسوس است) در شب تاریک بر روپوش سیاه، نهان‏تر است.»
جایگاه تواضع

تواضعو فروتنی، از صفات پسندیده‏ای است که هر انسانی، حُسن آن را درک می‏کند.تعبیر امام علیه‏السلام در مورد این صفت پسندیده چنین است:
«اَلتَّواضِعُ نِعْمَةٌ لایُحْسَدُ عَلَیْه19؛ تواضع، نعمتی است که کسی بر آن رشک نمی‏ورزد.»
آن حضرت در تبیین جایگاه تواضع در فرهنگ اسلامی و ترغیب به آن می‏فرماید:
«منتواضع فی‏الدّنیا لإخوانه فهو عنداللّه من الصّدّیقین و من شیعة علیّ بنابیطالب علیه‏السلام حقّاً20؛ کسی که در دنیا نسبت به برادرانش متواضعباشد، نزد خداوند از صدّیقین به شمار می‏رود و او از شیعیان واقعی علیبن‏ابیطالب علیه‏السلام است.»
همچنین درباره بعضی از مصادیق تواضع، می‏فرماید:
«مِنَالتّواضع، السّلام علی کلّ مَنْ تمرّ به و الجلوس دون شرف المجلس21؛ سلامکردن بر هرکسی که از پیش او می‏گذری و نشستن در جایی که بالای مجلس نیست،از تواضع و فروتنی است.»
ناهنجاری‏های اخلاقی

در میان آنچه که از حضرت به ما رسیده، احادیثی وجود دارد که در آنها به امراض روحی و اجتماعی مردم اشاره شده است.
امام عسکری علیه‏السلام شخص دورو را چنین وصف می‏کند:
«بئسالعبد، عبدٌ یکون ذاوجهین و ذالسانین، یطری اخاه شاهداً و یأکله غائباً،اِن اُعطی حسده، و اِن ابتلی خانه22؛ چه بد بنده‏ای است، آن بنده (خدا) کهدورو و دوزبان است! در حضور برادرش، او را می‏ستاید و پشت سر او غیبت وبدگویی23 او را می‏کند. اگر مورد عطا واقع شود، به او حسد می‏ورزد و اگربرای او گرفتاری پیش آید، به او خیانت کند.»
آن حضرت، شخص دورو راتقبیح نموده و مصداق آن را توضیح می‏دهد و حالات شخص دورو و دو زبان را بادقّت و ظرافت بیان می‏کند. و لذا فطرت سالم آدمی بعد از آگاهی از اینحالات، از دوروئی بیزار خواهدبود.
حضرت، وضعیت شخص کینه‏توز را چنین بیان می‏کند:
«أقلّ النّاس راحةً، الحقود24؛ شخص کینه توز، کم آسایش‏ترین مردم است.»
اگرنگاهی گذرا به وضعیت روحی اشخاص کینه توز داشته باشیم، به این واقعیت پیمی‏بریم که چنین افرادی همیشه در یک اضطراب روحی قرار دارند و از عدمآرامش و آسایش روحی رنج می‏برند. آنان از روحی سالم و متعادل برخوردارنیستند. و تنها راه رهایی از این رنج و محنت، به فرموده «قرآن و عترت»،گذشت و چشم پوشی از رفتار دیگران است.
امام عسکری علیه‏السلام خشم و غضب، را کلید هر بدی می‏داند: «الغضب مفتاح کلّ شر».25
منشأبسیاری از گناهان، غضب می‏باشد و اصولاً خشم با خوشرویی و حُسن خلق، درتعارض است. آن حضرت، با این بیان، ریشه و منشأ بدی‏ها را به ما معرّفیمی‏کند، تا ما برای درمان بدی‏ها، در فکر راه حلّ اساسی باشیم و علاوه برتوجّه به هریک از بدی‏ها و پرهیز از آنها، آنها را ریشه‏یابی کنیم.
آن حضرت، شادمانی کردن نزد شخص محزون و غمناک را، بی‏ادبی تلقّی می‏کند: «لیس من الأدب، اظهار الفرح عند المحزون»26.
اینها،نکاتی هستند که در روابط اجتماعی ما با دیگران، بسیار مؤثّر می‏باشد ومراعات نمودن آنها تأثیر شگرفی در همدلی، ایجاد محبّت و حفظ دوستی‏هادارد.