آيا در صدر اسلام حجاب اجباري بوده است و كساني كه حجاب را رعايت نميكردند و سالخوردگان و پيروان ساير اديان مجازات مي شدند يا نه و آيا حجاببراي آنها اجباري بوده يا نه؟


درپاسخ به اين پرسش بهپيشينه مختصري از حجاب در قبل و بعد از اسلام و بعد به صدراسلام ميپردازيم. اطلاع تاريخي چنداني از مسئله حجاب ملل قبل از اسلام در دست نيستو لذا نمي توان در اين مورد اظهار نظر حتمي كرد اما به گفته شهيد مطهريقدر مسلم اين است كه قبل از اسلام در ميان بعضي ملل حجاب وجود داشتهاست.[1]


اقوام و مللي مانند ايران باستان ، قوم يهود و هندملزم به رعايت حجاب بودند اما در زمان جاهليت عرب حجاب وجود نداشته وبوسيله اسلام پيدا شده است.[2]


ويل دورانت راجع به قوم يهودمي نويسد «اگر زني به نقض قانون يهود مي پرداخت: چنانكه مثلا بي آنكه چيزيبر سرداشت به ميان مردم مي رفت يا با مردان درد دل مي كرد و يا ... مردحقداشت بدون پرداخت مهريه او را طلاق دهد».[3]


همين نويسنده بهوجود حجاب در ايران قديم هم اشاره مي كند.[4] و از مطالبش استفاده مي شودكه حجابي كه در قوم يهود و ايران باستان معمول بوده است از حجاب اسلاميبسي سخت تر و مشكل تر بوده است.حال با اين مقدمه به وضعيت حجاب در صدراسلام مي پردازيم . همانطور كه گفته شد زنان در قبل از اسلام هيچ نوعحجابي نداشته اما با ورود اسلام به سرزمين عربستان تحول عظيمي در اين بارهرخ داد و آيات و روايات فراواني در اين موضوع بيان شد كه به بعضي از آنهااشاره خواهد شد. عايشه همواره زنان انصار را اين چنين ستايش مي كرد:«مرحبا به زنان انصار، همين كه آيات سوره نور نازل شد يك نفر از آنان ديدهنشد كه مانند سابق بيرون بيايد، سرخود را با روسريهاي مشكي مي پوشيدندگوئي كلاغ روي سرشان نشسته است».[5]


پس با توجه به اين نكتهكه تمام اعمال و احكام درصدر اسلام مستند به قرآن و دستورات آن بوده استما نيز در مسئله وضعيت حجاب در صدر اسلام با استناد به قرآن و آيات نورانيآن را بررسي مي كنيم.


آنطور كه از تاريخ استفاده مي شود قبل ازنزول آيات حجاب مسلمانان ملزم به رعايت حجاب نبودند اما با نزول اين آياتكه صريحادستور به رعايت حجاب مي كند تمام مسلمانان حجاب را رعايت مي كردندكه به بعضي آيات بعد از دعوت از زنان و مردان براي حفظ چشم و دل خود ازنامحرمان مي فرمايند:«قل للمومنات يغضضن من ابصارهم و يحفظن فروجهن ولايبدين زينتهن الا ما ظهر منها و ليضربن بخمرهن علي جيوبهن و لا يبدينزينتهن ...» يعني اي پيامبر به زنان مومنه بگو ديدگان خويش فروبندند وزيورهاي خويش را آشكار نكنند مگر آنچه كه از آن پيداست و سرپوشهاي خويش رابرگردن خويش اندازند ...


درشاًن نزول اين آيه اكثر مفسرانمانند طبرسي ، علامه طباطبائي ، مكارم شيرازي و ... مي گويند چون زنان عربمعمولا پيراهنهائي مي پوشيدند كه گريبانهايشان باز بود و روسريهاي خود رابنحوي مي گذاشتند كه دور گردن و سينه را نمي پوشانيد و قهرا گوش ها وجلويسينه ها نمايان مي شد. اين آيه نازل شد و دستور داد كه بايد روسري ها راطوري ببنديد كه قسمتهاي ياد شده پوشيده گردد و زنان مو و سينه و دور گردنوزير گلوي خود را بپوشانند.[6]


در تفسير مجمع البيان در ذيلآيه مورد بحث آمده است «زنان مامور شده اند كه روسريهاي خود را برروي سينهخود بيفكنند تا دور گردن و موها و گوش و گوشواره ها پوشيده شود.»[7]


بههر حال اين آيه در كمال صراحت حدود پوشش لازم را بيان مي كند و اين بياننه به عنوان توصيه اخلاقي بلكه بصورت يك حكم شرعي و اجباري مي باشد.


آيهديگر كه به اين موضوع مي پردازد آيه 59 سوره احزاب مي باشد خداوند در اينآيه مي فرمايد: «اي پيامبر به همسران و دخترانت و زنان مؤمنان بگو كهجلبابها(روسري هاي بلند ) خود را بر خويش فروافكنند كه اين كار براي اينكه(از كنيزان و آلودگان ) شناخته شوند و مورد آزار واذّيت قرارنگيرند بهتراست.»[8] و در اين آيه هم خداوند زنان پيامبر و مؤمنان ديگر را به رعايتحجاب و پوشانيدن بدن و سروگردن امر مي كند و باز اين امر چيز اخلاقي واختياري نيست بلكه يك امر اجباري براي زنان مي باشد.


رواياتو شواهد ديگري از اين آيه در صدر اسلام موجود است كه همگي نشانگر رعايتحجاب توسط زنان مي باشد. بعنوان نمونه در تاريخ نقل شده است كه حضرت فاطمهزهرا(س) وقتي مي خواستند به بيرون منزل و نزد پيامبر اكرم(ص) بروند ازپوششهاي خاصي مثل چادر و روپوش صورت استفاده مي كردند. در جريان داستان غمانگيز غصب فدك آن حضرت با شكل خاصي از حجاب و پوشش براي دفاع از حق خويشاز منزل به مسجد آمدند. راوي داستان شكل خاص حجاب حضرت را اينگونه توصيفنموده است: «لا نت خمارها علي راسها و اشتملت بجلبابها و اقبلت في لمه منحفدتها و نساء قومها نطا ذيولها » آن حضرت هنگام خروج از منزل مقنعه رامحكم برسر بستند و جلباب و چادر رابه گونه اي كه تمام بدن آن حضرت را ميپوشاند وگوشه هاي آن به زمين مي رسيد ،به تن كردند وبه همراه گروهي بهمسجد حركت نمودند،»[9]


پس ازاين جريان تاريخي هم استفاده مي شود كه زنان درصدر اسلام حجاب كاملي داشتند.


امادر مورد زنان سالخورده قرآن اين افرادرازقاعده حجاب مستثني مي كند وميگويد: «والقواعد من النساءالافي يرجون نكاحا فليس عليهن جناح...»[10] يعنيزنان از پا افتاده اي كه اميدي به ازدواج ندارند مي توانند لباس روي خودرا برزمين نهند، مشروط براينكه نخواهند خودنمائي بكنند درعين حال اگر جانبعفاف را رعايت كنند و خود را پوشيده دارند بهتر و خدا شنوا و دانا است.


پسطبق اين آيه زنان سالخورده و پير مي توانند روسري خود را بردارند. و درصدراسلام هم اين زنان سالخورده ملزم به رعايت حجاب نبودند.


درمورد اديان ديگري هم كه در ميان مسلمانان زندگي مي كردند بايد بگوئيم كهاينها هم الزامابايد قوانين ظاهري اسلام را در اجتماعات و كوچه و بازارمسلمانان رعايت مي كردند از جمله حجاب اسلامي كه زنان ملزم به رعايت آنبودند، از اين گذشته ادياني كه در ميان مسلمانان زندگي مي كردند مثل يهودو مسيح اينها خودشان قائل به حجاب زن بودند و همانطور كه گفته شد قبل ازاسلام هم رعايت حجاب را مي كردند.[11]


براي آگاهي بيشتر در اين مورد مطالعه كتابهاي مسئله حجاب شهيد مطهري و حجاب شناسي حسين مهدوي زاده توصيه مي شود.


اگر بي حجابي تمدن است پس حيوانات از همه متمدنتر هستند.
شهيد مطهري


---------------------------------------
[1] . شهيد مطهري ، مسئله حجاب، انتشارات صدرا ص5.
[2] . همان ص9.
[3] . ويل دورانت، تاريخ تمدن علمي فرهنگي، جلد 12، ص30.
[4] . همان.
[5] . زمخشري، الكشاف، دار الكتاب العربي، بيروت، جلد 3 ص231/ ذيل آيه 31 نور.
[6]. طبرسي، مجمع البيان، كتاب فروشي اسلامي، جلد 5 ص138 ذيل آيه 31 سوره نور- مكارم شيرازي، تفسير نمونه، دارالكتب اسلاميه، ج 14 ص440 -طباطبائي،الميزان، دارالكتب اسلاميه، ج 15 ص126
[7] . همان.
[8] . مكارم شيرازي، پيشين، ج 17 ص425
[9] . طبرسي، الاحتجاج، موسسه الاعلمي للمطبوعات، ج 1 ص98
[10] . سوره توبه، آيه 60.
[11] . ويل دورانت، تاريخ تمدن، علمي فرهنگي،ج 12 ص30.


منبع: مبین